Την περασμένη Πέμπτη, λευκός καπνός εμφανίστηκε από την καμινάδα της Καπέλα Σιστίνα, σηματοδοτώντας ότι οι καρδινάλιοι εξέλεξαν νέο πάπα. Αυτό από μόνο του αποτελεί ένα σπάνιο γεγονός, όμως ένα από τα πολλά πρωτοφανή χαρακτηριστικά της εκλογής του Ρομπέρτο Πρέβοστ, γεννημένου στο Σικάγο, ως Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ είναι και ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους επέλεξε το παπικό του όνομα: η τεχνητή νοημοσύνη. Το Σάββατο, ο νέος πάπας απηύθυνε την πρώτη του ομιλία στο Κολλέγιο των Καρδιναλίων, εξηγώντας την επιλογή του ονόματός του ως συνέχεια των ανησυχιών του Πάπα Φραγκίσκου σχετικά με τον τεχνολογικό μετασχηματισμό.
«Αισθανόμενος πως καλούμαι να συνεχίσω σε αυτό το ίδιο μονοπάτι, επέλεξα να λάβω το όνομα Λέων ΙΔ΄», δήλωσε κατά την ομιλία του. «Υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι’ αυτό, αλλά κυρίως επειδή ο Πάπας Λέων ΙΓ΄ στην ιστορική του εγκύκλιο Rerum Novarum ασχολήθηκε με το κοινωνικό ζήτημα στο πλαίσιο της πρώτης μεγάλης βιομηχανικής επανάστασης». Στην ίδια ομιλία, ο Λέων ΙΔ΄ χαρακτήρισε ρητά τις εξελίξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης ως «μια ακόμη βιομηχανική επανάσταση», τοποθετώντας τον εαυτό του στη θέση να αντιμετωπίσει αυτή την τεχνολογική μεταβολή όπως είχε κάνει και ο προκάτοχός του έναν αιώνα πριν.
Η αναφορά ενός πάπα στην τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί έναν έντονο συνειρμό, λόγω της μακραίωνης ιστορίας του θεσμού, όμως ο Λέων ΙΔ΄ δεν είναι ο πρώτος που ασχολείται με το ζήτημα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στην εποχή των νέων τεχνολογιών. Ο Πάπας Φραγκίσκος, που απεβίωσε τον Απρίλιο, είχε καταστήσει την τεχνητή νοημοσύνη προτεραιότητα για το Βατικανό. Τον Αύγουστο του 2023, είχε προειδοποιήσει, με αφορμή το μήνυμά του για την Παγκόσμια Ημέρα Ειρήνης, ότι δεν πρέπει να επιτραπεί «να ριζώσουν η βία και οι διακρίσεις». Τον Ιανουάριο, επανήλθε με το κείμενο Antiqua et Nova, αναφερόμενος σε μια «σκιά του κακού» που ενδεχομένως απλώνεται πάνω από τον τομέα.
«Όπως κάθε προϊόν της ανθρώπινης δημιουργικότητας, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κατευθυνθεί προς θετικούς ή αρνητικούς σκοπούς», είχε δηλώσει ο Φραγκίσκος. «Όταν χρησιμοποιείται με τρόπο που σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και προάγει την ευημερία των ατόμων και των κοινοτήτων, μπορεί να συμβάλει θετικά στην ανθρώπινη αποστολή. Ωστόσο, όπως σε όλους τους τομείς όπου οι άνθρωποι καλούνται να λάβουν αποφάσεις, και εδώ παραμονεύει η σκιά του κακού. Εκεί όπου η ανθρώπινη ελευθερία επιτρέπει τη δυνατότητα επιλογής του κακού, η ηθική αξιολόγηση αυτής της τεχνολογίας θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη πώς κατευθύνεται και πώς χρησιμοποιείται».
Παρά την πρωτοβουλία του Πάπα Φραγκίσκου, η αναφορά του Λέοντα ΙΔ΄ συνδέεται και με την ιστορική παρακαταθήκη του Λέοντα ΙΓ΄. Στην εγκύκλιο Rerum Novarum του 1891, ο τότε πάπας είχε αντιμετωπίσει την κοινωνική κρίση της Βιομηχανικής Επανάστασης, περιγράφοντας τις άθλιες συνθήκες στις οποίες βρισκόταν η εργατική τάξη. Η εργασία σε εργοστάσια, με εξαντλητικά ωράρια, παιδική εργασία και ελάχιστους μισθούς, αποτελούσε τη βάση μιας ριζικής οικονομικής αλλαγής με τεράστιο κοινωνικό κόστος. Η εγκύκλιος πρότεινε την καθολική κοινωνική διδασκαλία ως τρίτη οδό, απορρίπτοντας τόσο τον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό όσο και τον σοσιαλισμό.
Ο Λέων ΙΓ΄ υπερασπίστηκε το δικαίωμα των εργαζομένων να οργανώνονται, να λαμβάνουν αξιοπρεπείς αμοιβές και να ξεκουράζονται. Επέμεινε ότι η εργασία έχει έμφυτη αξιοπρέπεια και ότι οι εργοδότες έχουν ηθικές υποχρεώσεις. Το κείμενο αυτό καθόρισε τη σύγχρονη καθολική κοινωνική διδασκαλία και ενέπνευσε εργατικά κινήματα διεθνώς, εδραιώνοντας την Εκκλησία ως θεσμό υποστήριξης των εργαζομένων που βρίσκονταν μεταξύ βιομηχανικού κεφαλαίου και επαναστατικού σοσιαλισμού. Ο Λέων ΙΔ΄ φαίνεται να υιοθετεί ανάλογη στάση απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη.
«Στη δική μας εποχή», κατέληξε ο Λέων ΙΔ΄ στην επίσημη ομιλία του το Σάββατο, «η Εκκλησία προσφέρει σε όλους το απόθεμα της κοινωνικής της διδασκαλίας ως απάντηση σε μια νέα βιομηχανική επανάσταση και στις εξελίξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες θέτουν νέες προκλήσεις για την υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της δικαιοσύνης και της εργασίας».
